Từ các chuyến điền dã tại Đồng Dương, đối chiếu tư liệu khảo cổ, lịch sử và ghi nhận ý kiến của nhiều chuyên gia, loạt bài này lần theo những nền tảng khoa học, văn hóa đang mở ra cơ hội hiện thực hóa khát vọng ấy.
Từ những dấu tích còn lại trên thực địa, có thể hình dung diện mạo của Phật viện Đồng Dương - trung tâm Phật giáo hoàng gia của vương quốc Champa cách nay hơn 11 thế kỷ.
Ao Vuông - hồ nước thiêng ?
Chị Nguyễn Thị Như Lai, cán bộ Phòng Văn hóa - xã hội xã Đồng Dương (Đà Nẵng), nơi có di sản Phật viện Đồng Dương, chậm rãi điều khiển chiếc xe máy đi vào con đường đất cạnh trụ sở Công an xã. Dừng bên rẫy keo của người dân địa phương, chị chỉ về phía hồ nước rộng lớn: "Đây là ao Vuông, gắn liền với nhiều thế hệ người dân Đồng Dương với giai thoại chỉ cần ném trái bưởi ở tháp Sáng - bên trong khu Phật viện, sáng hôm sau trái bưởi sẽ xuất hiện trên hồ này". Từ vị trí này nhìn về trung tâm khu Phật viện, bờ tây ao Vuông gần như vuông góc với trục thẳng nối với tháp Sáng. Các cụ cao niên vẫn nhắc đến một tuyến đường từng tồn tại, còn gọi là Gò Xe, trùng với trục này.
Hình ảnh một trong các công trình đầu tiên tại Phật viện Đồng Dương được khai quật vào tháng 10 - 11.1902
ẢNH: HOÀNG SƠN CHỤP LẠI TƯ LIỆU
PGS-TS Nguyễn Quang Miên (Viện Khảo cổ học VN) trong bài Di tích Phật viện Đồng Dương trong bối cảnh vương quốc Champa và Đông Nam Á xưa (in trong kỷ yếu hội thảo đã nêu) cho biết di tích Phật viện Đồng Dương ngày nay là một trong những trung tâm Phật giáo Đại thừa lớn ở miền Trung nước ta và Đông Nam Á, cách nay hơn 11 thế kỷ. Đó là một quần thể gồm nhiều công trình kiến trúc (đền, tháp, nhà dài, cổng tháp, ao thiêng…) được xây dựng vào năm 875, dưới triều vua Indravarman II.
Hiện vật còn hiện diện tại Đồng Dương là chứng tích quý về thời kỳ hưng thịnh của Phật viện
ẢNH: HOÀNG SƠN
Theo PGS Miên, di tích bao gồm nhiều công trình kiến trúc sắp xếp theo hướng đông - tây, chiều dài khoảng 1.300 m, bao quanh đó là các hồ nước và đất ruộng. Quần thể di tích có quy mô rộng lớn với nhiều công trình kiến trúc khác nhau, chia thành 3 khu chính: khu ao Vuông ở phía đông, trục đường hành lễ ở giữa, khu kiến trúc phức hợp ở phía tây.
Tháp Sáng - tại trung tâm Phật viện Đồng Dương
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Khu ao Vuông là một hồ nước lớn hình chữ nhật, có bờ bao và H.Parmentier (nhà khảo cổ người Pháp lần đầu khai quật Đồng Dương vào năm 1902) dường như không chú ý nhiều tới khu vực này. Song theo chúng tôi, cần phải xem xét kỹ hơn vì đây có thể là một hạng mục công trình có liên quan chặt chẽ trong kết cấu tổng thể với vai trò là "hồ nước thiêng" của khu di tích. Trục đường hành lễ nối khu ao Vuông với khu phức hợp được đắp cao hơn mặt ruộng xung quanh khoảng 1 m, rộng trung bình 12 m và dài khoảng 760 m. Điều chú ý là trên con đường đắp này, cách ao Vuông khoảng 170 m còn có một cột đá cao khoảng 3,5 m, phần chân chôn dưới đất khoảng 0,8 m, mặt cắt hình vuông, trên đó trang trí 4 con rồng (hay rắn nagar) lượn quanh, đầu xoay 4 hướng, nét chạm trổ rất sống động, dường như thể hiện về một nghi lễ thiêng nào đó liên quan đến thủ tục trước khi đến ao Vuông", PGS-TS Nguyễn Quang Miên nhận định.
Phật viện hay kinh thành ?
Chúng tôi tiếp tục đi men theo những gò đất thấp nằm rải rác quanh khu vực Phật viện. Ông Trà Tấn Cự (76 tuổi, người làng Đồng Dương) dò dẫm từng bước chân đi qua những mô đất phủ đầy cỏ dại. "Hồi trước xung quanh Phật viện có nhiều gò đất có nền gạch, có chỗ còn thấy nền tháp hình bát giác. Người làng tôi vẫn gọi là tháp Chăm. Mấy chục năm nay làm ruộng, làm đường rồi nhiều cái mất dấu dần", ông Cự vừa đi vừa kể. Ông bảo, người già trong làng vẫn truyền nhau rằng những ngọn tháp nhỏ ấy từng là "chòi canh" bảo vệ Phật viện.
Hình ảnh tháp trung tâm (tháp Sáng) vào tháng 9.1902 trước khi trở thành phế tích do chiến tranh và thời gian
ẢNH: HOÀNG SƠN CHỤP LẠI
Những nghiên cứu khảo cổ gần đây đang mở ra một cách nhìn khác về Đồng Dương. Thay vì đồng nhất nơi đây với toàn bộ kinh đô Indrapura như quan niệm trước đây, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Đồng Dương nhiều khả năng chỉ là trung tâm Phật giáo của vương triều Champa, còn kinh đô Indrapura là một không gian rộng lớn hơn. Theo nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh và KTS Lê Trí Công, kết quả khảo sát khảo cổ cho thấy tầng văn hóa cư trú ở Đồng Dương khá mỏng, di vật sinh hoạt của cư dân Champa rất ít, trong khi vật liệu kiến trúc như gạch, ngói lại xuất hiện dày đặc. Điều đó cho thấy nơi đây chủ yếu là không gian đền thờ và tu viện Phật giáo, chứ không phải một đô thị hay kinh thành.
Tháp Sáng - dấu tích kiến trúc còn lại hiếm hoi của Phật viện Đồng Dương sau hơn một thiên niên kỷ biến động lịch sử
ẢNH: HOÀNG SƠN
Trong tham luận Phật viện Đồng Dương qua tư liệu khảo cổ học: thành tựu, khoảng trống và định hướng nghiên cứu, TS Phạm Văn Triệu (Viện Khảo cổ học VN) cũng cho rằng vị trí thực sự của kinh đô Indrapura vẫn là một trong những câu hỏi lớn chưa có lời giải cuối cùng. Theo ông, từ đầu thế kỷ 20, các học giả Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) căn cứ vào bia ký C.66 đã đồng nhất Đồng Dương với kinh đô Indrapura. Lập luận này dựa trên việc vua Indravarman II xây dựng Phật viện tại Đồng Dương và bia ký gắn với địa danh Indrapura. Tuy nhiên, cuộc khảo sát năm 1996 cho thấy tầng văn hóa cư trú ở Đồng Dương rất mỏng, trong khi nền đất khô cằn, lớp canh tác chỉ dày khoảng 40 - 50 cm trên nền đá ong. Theo TS Triệu, những điều kiện này khó phù hợp với một trung tâm đô thị quy mô lớn.
Theo các nhà nghiên cứu, ao Vuông nhiều khả năng là một bộ phận của không gian Phật viện Đồng Dương, cần được bảo vệ và nghiên cứu trong tổng thể di tích
ẢNH: HOÀNG SƠN
Từ đó, một số giả thuyết cho rằng kinh đô Indrapura có thể nằm ở khu vực đồng bằng ven sông Thu Bồn, còn Đồng Dương chỉ là trung tâm Phật giáo của vương triều. Tuy nhiên, đến nay chưa có cuộc khai quật khảo cổ quy mô nào đủ sức xác nhận giả thuyết này. (còn tiếp)
Bình luận (0)